Gardhistorie: om dei eldre panteregistra, først serie 3 1863-1950

Som eg har gjort greie for før, er altså heimelsdokument viktige gardshistoriske kjelder. Det er altså dokument som er tinglese (tinglyst), og som ein i dag finn i grunnboka; sjå tidlegare blogginnlegg. Slike dokument finn ein altså ved hjelp av to forskjellige  før tinglysingslova av 1935: 

• panteregisteret, der referanse til slike dokument er lista kronologisk, og
• panteboka, der innhaldet i dokumenta er avskrive i prinsippet bokstavrett, tilsvarande det originale dokumentet (til dømes eit skøyte), som han som la det fram for tinglysing tok vare på sjølv.

Rundt om på mange gardar ligg det slike tinglyste dokument, der ein altså alltid vil finne ei avskrift i protokollen - panteboka - som sorenskrivaren har hatt lagra. Nå er desse protokollane innleverte til Arkivverket og ein kan slå opp i dei på Digitalarkivet.

Men utgangspunktet er altså panteregistra, og når ein søkjer på desse for Lesja kommune på Digitalarkivet får ein opp tre seriar:

• Panteregister - 1. serie:
• 1. Nord-Gudbrandsdal sorenskr. 1732 - 1805 Realregister. Panteobligasjoner i fast eiendom og løsøre.
• Panteregister - 2. serie:
• 1. Nord-Gudbrandsdal sorenskr.; Lesja tinglag 1785 - 1864 Realregister
• 2. Nord-Gudbrandsdal sorenskr.; Lesja tinglag 1849 - 1864 Realregister for Lesja verk.
• Panteregister - 3. serie:
• 1. Nord-Gudbrandsdal sorenskr.; Lesja tinglag 1863 - 1950 Realregister
• 2. Nord-Gudbrandsdal sorenskr.; Lesja tinglag 1917 - 1950 Realregister. Tillegg.
• 3. Nord-Gudbrandsdal sorenskr.; Lesja tinglag 1928 - 1950 Realregister. Tillegg.

Det er altså tre 'generasjonar' panteregister der ein finn referansar til tinglyste dokument for Lesja. Som vi ser er den siste, tredje serie, den som ligg nærast opp til 1935 da grunnbok-systemet overtok.

Sidan døma eg har vist tidlegare starta med Haugtun II gnr. 12/14 (Lesjaskog skule), frådelt sør-Slettom gnr. 12/5 i 1932, held eg like godt fram med panteregisteret for den garden.

Det er altså 3. serien nr. 1, realregister 1863-1950. Der finn vi innføringa for "Løbe Nr. 45 Slette Søndre"  på folio (sidenummer) 73a (øvste del):

Her ser ein øvst informasjon om eigedomen (garden): løpenummer og skyld i daler-ort-skilling etter 1838-matrikkelen, det nye gards- og bruksnummeret (12/5) og den nye skylda etter 1886-matrikkelen på 2 mark 72 øre.

Dei trykte overskriftene viser til kva dokument som er tinglyst, pantebok nummer og folio i panteboka og så ein kolonne for "Anmerkninger". Her kan ein sjå referanser til skøyte, skifte, 'overenskomster' , obligasjonar osv., der nokre dokument er overstrokne. Det er slike som vart innførte etter kvart, men avlyste etter kvart som dei vart innfridde.

Sidene vart ofte overfylte. Slik ser nedste del av sida ut:

Her ser vi skylddeling der bruksnr. 13 Skottøygarden vart frådelt i 1926, eit par avlyste pantobligasjonar og så starten på ei utskifting til avløysing av bruksrettar på bruksnr. 5. Detaljane finst i pantebok 33 fol. 370. Vidare ser vi at registeret held fram i 'III' side 137, som viser til 3. serie nr. 3 1928-1950 Tillegg.

Der finn vi framhaldet, med frådelinga av bruksnr. 14 'Høgtun II' (skuletomta) i 1932:

I tillegga er framhaldet for dei enkelte gards- og bruksnummer førte etter kvart som hovudsidene i 1863-1950-registeret vart utskrive. Så på sida framafor 12/5 står framhald for Nørstebø gnr 135/1.

Beste måten å finne desse panteregistersidene på er å gå til Eiendomssøk - Panteregistre, velje kommunen og så gardsnummer og bruksnummer. For Slettom 12/5 kjem det da opp direktelenke til desse sidene.

Kopiar av hovudsidene frå denne panteregisterserien skal elles ligge i alle gardsmappene i bygdebokarkivet.

I neste innlegg ser eg på dei to andre panteregisterseriane, nr. 2: 1785 - 1864 med Lesjaverk 1849 - 1964 og nr. 1 1732-1805.

Gardshistorie: Om heimelsdokument i 'gamal grunnbok'

Dette er ei oppfølgjing av bloggposten frå 24. januar, om nyare heimelsdokument. Først litt om historia til grunnboka; ho er den eine hovuddelen i tingslysingssystemet, og har namn på den som har heimel til ein eigedom og rettar som ev. heftar på eigedomen. Den andre delen av systemet er matrikkelen. Desse to utgjer i dag Eigedomsregisteret, i drift frå 1995.

Nemninga grunnbok kom inn i lovverket med tinglysingslova av 1935. Det er eigentleg litt upresist, for det omfattar det tidlegare panteregisteret, der alle tinglyste dokument var og blir ført inn, og i dag gjeld det òg sjølve dei tinglyste dokumenta, som skøyte, jordskiftebeskrivingar, pantobligasjonar osv. Den grunnboksutskrifta ein i dag kan laste ned gratis frå Kartverket (sjå blogg 24.1.22) er eigentleg ei direkte vidareføring av panteregisteret.

Panteregisterert inneheldt registrering av og tilvising til innhaldet i panteboka, sjølve dei tinglyste dokumenta, som grunnboka nå. Fram til 1950 ligg desse dokumenta ope tilgjengeleg i Digitalarkivet. Treng du nyare tinglyste dokument må dei bestillast frå Kartverket.

Og med det er vi nærmare 'gamal grunnbok'. Når du har gardsnrummer og bruksnummer, er det utgangspunktet for å søkje i 'gamal grunnbok': https://media.digitalarkivet.no/self-service/grbb 

Her er det ei lenke til 'Veiledning for søk', og ved utfylling får du ei pdf-fil som består av fleire sider:

• Framside med kommune-, gards- og bruknummer og namnet på eigedomen:

• Neste side har ei innhaldsliste, som eigentleg berre viser til dei enkelte sidene

• Og så den første (viss fleire) sider med dei innføringane som er gjort. Merk at sjølv om bruken av desse arka starta først etter lova av 1935, vil det vere innført eldre dokument som framleis var gyldige, til dømes refernse til skylddelingsforretninga da eigedomen vart etablert.

Som ein kan sjå her, er det kolonne for dagboknummer og 'dagbokført' (dato). Her er det ikkje ført noko, men tinglysinga frå 1935 vart gjort ved at dokument som vart innleverte vart dagbokførte med nummer og dato, og det må ein da nytte for å finne desse dokumenta.

Har ein desse, kan ein bestille dei frå her: https://media.digitalarkivet.no/tl/pbok/search - men Arkivverket har ikkje fullført arbeidet med å registrere alle dokument på nummer, så det kan bli bom sjølv om dokumentet finst. Da kan ein finne sjølve pantebok på årstal og bla manuelt.

Døme på skøyteavskrift ein kan hente ned etter søk på gardsnummer/bruksnummer.

I neste innlegg ser eg nærare på dei eldre panteregistra.

Gardshistorie: om nyare heimelsdokument

I ei gardshistorie bør ein sjølvsagt ha oversyn over heimelsdokumenta som gjeld garden, i betydninga ein eigedom med gards- og bruksnummer (gnr./brnr.) i matrikkelen. Det er dokument som på dateringstidspunktet definerer kven som har rettsleg grunnlag for å eige eller kan bruke garden.

Slike dokument finn ein i grunnboka, som i dag er eit digitalt dokument for kvart bruksnummer (tilsvarande). Der finn vi namnet på eigaren og normalt når ho/han har overteke, gyldige heftingar som er registrert (tinglyst) på eigedomen (dette kan vere mykje, som til dømes utskifting, kraftliner, reglar for veg osv. , mange av desse kan gjelde fleire bruksnr.) og 'Grunndata', om når bruksnummeret er oppretta, om andre er utskilt frå denne o.a. Sjå døme nedst.

Enklaste måte å finne dette dokmentet på er via Kartverket si netteneste www.seeiendom.no - når ein veit gnr./br.nr. Det har ein ofte på eigne dokument, viss det gjeld eigen eigedom. Ein annan måte å finne nummera på er å gå via www.norgeskart.no, søkje seg inn på eigedomen på kartet og klikke på den,. Da kjem det opp ein meny det namnet eller vegadressa på staden kjem øvst, og så nokre val:

Det er her du kan finne gjeldande eigedomsinformasjon, på det øvste valet. Klikk på det, og du får ei ny ramme:

På dette søket får ein fram gnr./br.nr.; dette gjeld altså Lesjaskog skule, gnr. 12 br.nr. 14, grunneigedomen.

Her har ein òg ein nyttig funksjon, 'Marker eiendom' - da blir grensene til grunneigedomen vist på kartet. Her er det likevel nyttig å merke seg at så langt eg forstår er det som blir vist eigentleg det vi kan kalle "ei fungerande praktisk eigedomseining" (Sevatdal 2017 side 244), altså ein eigedom som omfattar fleire bruksnummer.

Neste steg er å klikke på [VIS MER INFORMASJON]. Da får ein eit slikt skjermbilde, altså frå Kartverket sin nettstad seeiendom.no:

Der eigedomen òg er avmerkt på eit kartutsnitt, som kan forstørrast.

Her ein to val: 'Vis grunnboken' og 'Bestill fra grunnboken'. Den siste styrer ein til ei eiga e-handelsside, der ein kan bestille stadfesta dokument mot betaling.

Ved å klikke på 'Vis grunnboken' kjem ein til ei innloggingsside med elektronisk ID, mellom anna bank-ID. Logg på der, og ein får automatisk lasta ned ei grunnboksutskrift for eigedomen.

Ein kan fritt søkje på fleire nummer og få nedlasta slike utskrifter, så lenge ein er innlogga.

Grunnboka for Lesjaskog skule:

Utskrifta er disponert likt for alle, men innhaldet samsvarar sjølvsagt med tinglyst innhaldt for det enkelte bruksnummer.

I neste innlegg går eg inn på det som her er kalla 'den manuelle grunnboka'.

Meir om kva bygdeboka kan nyttast som utgangspunkt for

Denne bloggen har blitt liggande roleg nå sidan rett før jul i 2017. Den har vore kopa til denne Facebook-gruppa: "Bør det startast eit prosjekt for å oppdatere Bygdebok for Lesja bind 1-3?", som eg nå forsøker å endre til "Korleis oppdatere gardshistorie bygd på Bygdebok for Lesja bind 1-3"; altså ei opning av temaet. Og det er ei oppdatering som ikkje skal blandast saman med innhaldet i dei trykte bøkene.

Prosjektet om å oppdatere med eit nytt bind, der fokus skulle vere sjølve personinformasjonen, ser det ikkje ut til å vere muleg å få til. Eit slikt prosjekt må sjølvsagt ha som mål å få med alle som bur og har budd i bygda i det som snart er ein generasjon sidan i alle fall Lesjaskogbindet kom ut (1987). Det vil bli nokså arbeidskrevjande (sjå lenger ned i bloggen), og det er jo kanskje ikkje alle som vil vere med.

Men desse tre bygdebokbinda har altså eit førsteledd, "gardshistorie", som eigentleg ikkje var tenkt å vere med i eit ev. nytt bind, anna enn i form av oppdaterte kart og slik at nye heimar / bustadhus sjølvsagt måtte få plass.

Gardshistoriekapitla i bøkene er neppe det som blir lese mest... - enda det var det eg eigentleg vart beden om å skrive da eg vart kontakta av bygdeboknemnda:

Brev datert 5. september 1980.

Det stemte for så vidt bra, takka vere det grunnlaget overlærar Per Berg hadde lagt for bygdebokarkivet. Men innhaldet der dekte i all hovudsak det ein finn i offentlege, skriftlege kjelder fram til førre hundreårsskifte, når ein ser bort frå nokre svarskjema innsamla av Arne Amundgård (som var tilsett på prosjektet før meg). Eg organiserte òg litt slik innsamling, som er grunnlaget for dei formuleringane ein finn sist i dei fleste gardshistoriedelane, til dømes denne frå Nordistugu Norderhus, bind 2 side 283-84:

Drifta på garden i dag er mjølk- og kjøtproduksjon, og skogsdrift. Det er 26 mjølkekyr, 10 kviger, 15 kalvar og 26 uksar (gjennomsnitt siste åra). Til garden høyrer 224 mål dyrka mark, moldjord, 640 mål produktiv skog og 50 mål anna areal. Sist det vart dyrka korn til trusking her, var i 1969. Garden har seter på Nysetre i Lordalen. Ho var i drift til 1957. Dei hadde heimseter på Liakvee på andre sida av Lågen (sjå skisse s. 270).

I tillegg kunne det vere med nokre ord om brukarane hadde hatt anna arbeid, men elles var nok dette omtrent det meste vi hadde. For fleire hadde vi ikkje noko som helst, så der er formuleringa berre til dømes:

Det var så allsidig husdyrdrift på garden framover 1900-talet. Attåtnæringar har det ikkje vore trong til.

Eg visste sjølvsagt at det fantest (og finst framleis) mykje stoff om gardane - i tydinga gardsbruka, dei enkelte driftseiningane - som det ikkje var muleg å innarbeide i bokformatet. Eit konkret tema som er nokså vanleg i slike bøker - og vart drøfta med nemnda for Lesja - er til dømes husa på gardane: kor gamle er dei, kven bygde dei, når vart dei bygd. osv. Men det grunnleggjande prinisppet for gardshistorie i slike bygdebøker er som oftast at ein ikkje skal gjere forskjell på forteljingane, i alle fall ikkje i for stor grad. Ein må bygge på kjelder ein har, og manglar slike,  til dømes om husa, må ein skaffe det for alle objekta i forteljinga (bokverket). Det såg vi oss altså ikkje i stand til for dette temaet i Lesjabøkene.

Det eg dermed opnar for nå, er å vere til hjelp for folk som er interessert i historia til garden dei har eit forhold til, som heimgard og bustad i dag, som gamal slektsgard eller anna, med å finne kjeldestoff dei kan bruke sjølve til å skrive si eiga gardshistorie. Eg kjem tilbake med tips i seinare innlegg på denne bloggen.

Bind 1 Lesjaskogen er utseld - muleg opptrykk?

Det første bindet av dei gamle bøkene, om Lesjaskogen, var - som dei andre - trykt i 2000 eksemplar. Det har vore utseld frå Lesja kommune i mange år. Kor stor etterspurnaden har vore etter at det var tomt på lageret kjenner eg ikkje til, og boka kan jo for så vidt lesast på bokhylla.no. Men ein del synes nok det er slitsamt å lese på skjerm og vil heller ha papirversjon, som altså er vanskeleg. Eit kjapt søk på nettstaden antikvariat.net gir i dag 0 treff for bind 1 (og 1 kvar på bind 2 og 3).

Gjennom ein uforpliktande sjekk av kva eit eventuelt opptrykk av bind 1 vil koste har vi kome fram til følgjande: Først må nokre arbeidsoperasjonar gjerast: ein må, som klargjering for trykking, reinskjera ei original bok til enkeltsider (636 sider). Desse må så skannast i to omgangar: først som tekst og deretter i bildemodus for å få god nok kvalitet på fotografia. Deretter kjem kostnaden med trykking, som heng saman med kor mange eksemplar som skal trykkast (opplaget).

Ein slik produksjon, med eit opplag av bind 1 på 500 eksemplar, ser ut til å kunne gjerast for ein stad mellom kr. 85.000 og 90.000 (+ mva).

Førsteopplaget av bind 1 hadde ein utsalspris per bind på kr. 300, men det er kanskje rimeleg å doble denne for eit nytrykk?

Refleksjonar kring inntektene av eit eventuelt nytt bygdebokbind

Når ein skal kalkulere slike prosjekt, må ein sjølvsagt også rekne med inntektene av boksalet. Ulempa er dessverre at ein får ikkje desse inntektene før i etterkant av stort sett alle utgiftene til arbeid og trykking, og korleis vil salet gå?Bokprosjekt, slett ikkje berre bygdebøker, har derfor betydelege likviditetsutfordringar. Det veit alle som har prøvd å drive bokforlag (som eg har gjort sjølv)...

Når det gjeld bygdebøker av denne sjangeren (busetnads- eller gards- og slektshistorie) generelt, veit ein rett nok at dei er rimeleg sikre salssuksessar, med eit forbehold i høve dei store "døgnfluene": dei får vanlegvis eit løft når dei blir utgjevne, men blir så selde over lang tid, mange år.

Lesja kommune har for så vidt gode erfaringar med slikt boksal. Kommunen har vore forlag ikkje berre for bygdebøkene, men i alle fall òg for Øystein Mølmen: Jakt og fangst i Lesja, Ivar Kleiven: Lesja og Dovre (lenka går til 1923-utgåva, men kommunen gav i 1981 ut eit identisk nytrykk) og fleire.

Det som ofte gjer det vanskelegare å bruke dei erfaringane ein kommune har frå boksal, er manglande rutiner for registrering av boksalet. Det er oppgåver som kjem inn i mellom alt det andre ein kommuneadministrasjon skal drive med, ein manglar kanskje spesifikke postar i rekneskapssystemet osv. For i det heile å vete kor mange bøker som er selde, må ein telje opp det lageret som står att og trekke det frå det opprinnelege opplaget av bøkene. Det må ein da gjere kvart år skal ein halde slikt oversyn. Så langt eg veit har nok ikkje Lesja gjort det - men om eg tek feil er det jo svært bra!

Det siste store prosjektet eg har vore involvert i er Busetnadssoga for Volda. Her oppmoda eg kommunen om å registrere salet år for år og bind for bind frå første bindet vart gjeve ut i 2005, og - som ein kan sjå av tabellen - det har blitt følgt opp. Salet første året eit bind var utgjeve er sjølvsagt størst, men det har óg noko å seie når boka vart lansert; som ein kan sjå vart bind 2 og 6 lansert like opp under jul, og salet vart nok litt mindre det året. Men som ein óg kan sjå, ettersalet av dei enkelte binda går jamt og trutt. Slik har det nok vore med Lesjabøkene òg, utan at eg altså kjenner tal, men bind 1 vart som kjent utseld for mange år sidan.

Prisen på bøker er sjølvsagt òg ein variabel. Er boka for dyr er folk mindre viljuge til å kjøpe, viss dei er usikre på om ho er verd prisen. Nå "toler" nok bygdebøker litt høgare pris enn andre fagbøker, viss dei inneheld stoff folk er interessert i. Og det gjer ofte bøker av denne sjangeren. Voldabøkene blir seld for kr. 600 per ordinært bind, kr. 500 for registerbindet og kr. 3000 for alle bøkene i ei pakke.

Volda kommune sel bøkene på same måte som Lesja har gjort: sjølv over disk eller etter bestilling per post eller telefon og i kommisjon via bokhandlarar og truleg på butikkane rundt om i bygdene. Alt utanom salet over disk fører med seg utgifter: porto for utsending (kan krevjast inn) og salsprovisjon til kommisjonærar. Desse kostnadene varierer sjølvsagt mykje, og det eg ikkje har hatt høve til å sjå på for Volda er kva som har vore bruttoinntekten på boksalet av desse bøkene (ikkje medrekna andre lokalhistoriske bøker Volda kommune òg har for sal). Med det talet delt på samla antal bind kunne ein truleg få eit oversyn over netto inntekter av boksalet for Volda, men det er altså ikkje gjort.

Eit tankeeksperiment

Eit oppdateringsbind for Lesja kan truleg seljast for kr. 600. Ein kan kanskje rekne med at viss det kjem i rimeleg tid før eit julesal, går det nok ut nærare 1000 eksemplar rimeleg raskt? Kva salsutgiftene kan bli er sjølvsagt vanskeleg å meine noko om, men det er kanskje ikkje urimeleg å kunne rekne med netto inntekter på nærare 4-500 tusen lanseringsåret og året etterpå?

Sidetal, tidsforbruk og kostnader, eit muleg oppdateringsbind

Det er notorisk vanskeleg å kalkulere slike prosjekt. Det finst ingen «norsk standard», og arbeidstempo og avbrot av ymse grunnar oppstår nesten alltid.

Metode

I den rapporten Ole Martin Sørumgård og eg har arbeidd med, baserer vi oss på erfaringar frå tidlegare prosjekt vi har vore involvert i, særleg Sulasoga, publisert i fem bind pluss registerbind i 2004–2009. Sulasoga var pilot­prosjekt for utviklinga av bygde­bok­data­base­programmet BSS, og vår programutviklar Ole Martin Sørumgård hadde i realiteten funksjonen som «bygde­bok­for­fattar». Han hadde ansvaret for familieoppsetta («slekts­historia»); desse bøkene har ikkje ordinær gardshistorie (som i Lesjabøkene), og grendekapitla var skrive av ein annan forfattar.

Som ein del av utviklingsarbeidet og pilotprosjektet registrerte Sørumgård tidsforbruk for fleire arbeids­operasjonar, ikkje berre behandlinga i programmet. I Sula-prosjektet vart det utvikla eit skjema til husstandane for å få inn informasjon, denne informasjonen skulle registrerast, manuskript skulle klargjeras og sendast husstandane til gjennomsyn, korrigeringar innarbeidast osv. slik at innhaldet i databasen var klart til utskrift og direkte oversending til trykking. Erfaringane frå Sula-prosjektet har Sørumgård så brukt til å kalkulere ein samla arbeidsinnsats i timar per trykt side i ferdige bøker. Den kalkylen, som for Sulasoga viste om lag 2,5 time per side, er det vi har som metode for å seie noko om arbeidet som må til i eit nytt Lesja-prosjekt. Det er vel og merke den delen som omfattar familie- og personinformasjonen. Bustad- og annan informasjon (gards- og ev. grendehistorie) som skal vere med i den ferdige boka må kalkulerast på anna vis.

Sidetalet

.. er i stor grad proporsjonalt med folketalet i området i den perioden verket skal dekkje. For Lesja reknar vi 1970 som eit «startår» for dei familiane som skal ajourførast i dei gamle bøkene. Det er altså familiane i dei tilsvarande bustadane: gardar og bustadhus, men ikkje nedlagde plassar og fråflytte hus (sjå gjerne innhaldslistene i dei gamle bøkene), som utgjer litt over 700. I tillegg kjem så dei nye familiane som er etablert og bur eller har vore busett i bygda (ikkje detaljkalkulert) etter bøkene var utgjevne.

Så reknar vi ein periode på 50 år fram til ei eventuell ny bok med oppdatert informasjon om dei som står i bøkene og nye familiar og bustader skal vere klar til utgjeving.

Ut frå Sulasoge-erfaringane og med eit liknande oppsett av familiar som i bind 1–3 meiner vi at den oppdaterte familieinformasjonen i eit nytt bind for Lesja kan bli på kring 320–340 sider. Ei ferdig bok vil likevel bli større, og 550–600 sider er truleg ei grense. Namneregister (for- og etternamn) har kanskje størst interesse, og det vil etter desse kalkylane ta ca. 60–70 sider. Tittelsider og innhaldslister tek kanskje 9 sider. Dei gamle karta, viss ein vil bruke dei, tek ca. 45 sider. Da er boka oppe i 450 sider, og ein har att 100–150 sider til disposisjon til andre element: noko utvida tekst på gardar / bustadhus og fleire bilde.

Tidsforbruk og kostnader

Erfaringane frå Sulasoga gav oss også eit brutto timetal arbeid delt på talet på ferdige manuskriptsider for den reine familieinformasjonen, men det gjeld berre med dei arbeidsmetodane som vi utvikla i samband med Sulasoga.

Med bokproduksjonen følgjer det ein del andre operasjonar, i tillegg til oppsett av rein tekst, som må reknast inn: illustrasjonar, redigering, korreksjon av manuskriptet etter utsending til kontroll, produksjon av register og prosjektleiing. Omfanget av dette arbeidet er det vanskeleg å kalkulere på førehand, men digitaliseringa, og ein oppdatert metode med direkte digitalkontakt med den enkelte familien, kan i det minste gjere det lettare enn da dei gamle bøkene vart produsert.

Etter Sulasoge-metoden ville det da, slik vi ser det nå, vere nødvendig med kanskje 1000-1200 arbeidstimar for å gjere innhaldet i ei bok klar for trykking.

Også for bokproduksjonskostnadane, oppsett av boksidene (ombrekking) og trykking tek vi utgangspunkt i erfaringane vi har frå fleire nyare prosjekt. Trykkeprisar har i mange år halde seg svært stabile og vesentleg lågare enn da dei gamle bøkene vart trykte. Opplag og sidetal i boka har sjølvsagt betyding, men mindre enn ein skulle tru. Med eit sidetal i boka på mellom 400 og 600 sider, fargetrykk og opplag på mellom 1000 og 2000 eksemplar er vår erfaring at denne kostnaden kan kome på mellom ca. kr. 150.000 og kr. 250.000.